Küçük Işyerlerinde Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılmalı?

Konu, 'Sistem Kurulumu ve Denetimler' kısmında Fatih Özcan tarafından paylaşıldı.

  1. Fatih Özcan

    Fatih Özcan Site Kurucusu Site Kurucusu

    Mesajlar:
    1.105
    10 Haziran 2003 tarih ve 4857 sayılı Resmi Gazete’de (yeni) İş Kanunu ile birlikte, Aralık 2003′den sonra, özellikle Avrupa Birliği iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da göz önüne alınarak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca kırktan fazla yeni yönetmelik yayınlandı. 24.07.2003 tarih 25178 sayılı R.G. yayınlanan 4947 sayılı Sosyal Güvenlik Kurumu Teşkilat Kanunu’nun ikinci Kısım’ı ile Çalışma ve Sosyal güvenlik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun değiştirilmiştir. Yine aynı dönemde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi Teşkilat Kanunu da değiştirilmiştir.

    Kısacası “iş sağlığı” sözcüğü başta olmak üzere (eski mevzuatta – tüzüklerde “işçi sağlığı” şeklinde idi) köklü değişiklikler yapılmıştır.

    Örneğin İş Kanunun 77 nci maddesinde ile; “… işçileri karşı karşıya bulundukları mesleki riskler, alınması gerekli tedbirler, yasal hak ve sorumluluklar konusunda bilgilendirmek ve gerekli iş sağlığı ve güvenliği eğitimini vermek ” zorunluluğu getirilmiştir.

    Özellikle 2004 yılından itibaren iş sağlığı ve güvenliği açısından işyerlerini denetleyen iş (teknik) müfettişleri, denetim sonucu, düzenledikleri “tutanak”larda yazdıkları eksiklikler listesinin başında, işyerinde risk değerlendirmesi ve eğitiminin eksik olduğu gelmektedir.

    İş Sağlığı Güvenliği Yönetmeliği’nin [Resmi Gazete: 09.12.2003 Salı , Sayı: 25311]

    {Not:1- T.C. DANIŞTAY ONUNCU DAİRE Esas No:2004/1942 ‘ lu kararı ile İş Sağlığı Güvenliği
    Yönetmeliği’nin yürütülmesinin durdurulmasına, 24.5.2004 tarihinde usulde oyçokluğu, esasta oybirliği ile
    karar verildi.

    2- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın aynı yönetmeliği Tüzük şeklinde çıkartma çalışmalarının devam ettiği bildirilmektedir}


    9. maddesinde; İşveren … aşağıdaki hususları yerine getirmekle yükümlüdür:

    a) İşveren;

    1) İşyerinde risklerden özel olarak etkilenebilecek işçi gruplarının durumunu da kapsayacak şekilde sağlık ve güvenlik yönünden risk değerlendirmesi yapar.
    2) Risk değerlendirmesi sonucuna göre, alınması gereken koruyucu önlemlere ve kullanılması gereken koruyucu ekipmana karar verir.

    b) (a) bendinin (1) ve (2) numaralı alt bentlerinde belirtilen çalışmalar ve değerlendirmelerle ilgili kayıt ve dokümanların hazırlanması …, işyerinin büyüklüğü ve yapılan işin niteliğine göre, Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara uygun şekilde yapılır “

    denilmektedir.

    Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (26 Aralık 2003 tarih ve 25328 sayılı Resmi Gazete)’in tanımlarla ilgili 4. maddesinde, tehlike ve risk sözcükleri;

    diye tanımlanmıştır.

    Bu yönetmeliğin 6. maddesi, “Risk Değerlendirmesi” başlığını altında:

    {“İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde bulunup bulunmadığını tespit etmek ve tehlikeli kimyasal madde bulunması halinde, işçilerin sağlık ve güvenliği yönünden olumsuz etkilerini belirlemek üzere,.. uygun şekilde, risk değerlendirmesi yapmakla yükümlüdür.

    Risk değerlendirmesi yapılarak, …. belirtilen önlemler alınmadan tehlikeli kimyasal maddelerle çalışılması yasaktır.

    a) Risk değerlendirmesi, aşağıda belirtilen hususlar dikkate alınarak yapılır;

    1) Kimyasal maddenin sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları,
    2) İmalatçı, ithalatçı veya satıcılardan sağlanacak malzeme güvenlik bilgi formu,
    3) Maruziyetin türü, düzeyi ve süresi,
    4) Kimyasal maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı,
    5) Bu Yönetmelik eklerinde verilen mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerleri,
    6) Alınan ya da alınması gereken önleyici tedbirlerin etkisi,
    7) Varsa, daha önce yapılmış olan sağlık gözetimlerinin sonuçları.

    İşveren, tedarikçiden veya diğer kaynaklardan risk değerlendirmesi için gerekli olan ek bilgileri sağlar. Bu bilgiler, kullanıcılara yönelik olarak, varsa kimyasal maddelerin yürürlükteki mevzuatta yer alan özel risk değerlendirmelerini de içermelidir.

    b) İşveren, … Risk değerlendirmesi yazılı belge haline getirilerek, istenildiğinde yetkili kişilere gösterilmek üzere işyerinde bulundurulacaktır.

    c) Risk değerlendirmesi aşağıdaki hallerde yenilenecektir;

    1) Risk değerlendirmesinde belirlenen sürelerde,
    2) Çalışma koşullarında önemli bir değişiklik olduğunda,
    3) Ortam ölçümleri ve sağlık gözetimlerinin sonuçlarına göre gerektiğinde,
    4) Kimyasal maddeler nedeni ile herhangi bir kaza olduğunda,
    5) En az beş yılda bir defa.

    d) Risk değerlendirmesi, tamir ve bakım işleri de dahil olmak üzere kimyasal maddelerle çalışılan tüm işleri kapsayacaktır.

    e) Birden fazla kimyasal madde ile çalışılan işlerde, bu maddelerin her biri ve birbirleri ile etkileşimleri dikkate alınarak risk değerlendirmesi yapılacaktır.

    f) Tehlikeli kimyasal maddeler içeren yeni bir faaliyete ancak risk değerlendirilmesi yapılarak belirlenen her türlü önlem alındıktan sonra başlanacaktır”} …. .metnini içermektedir.

    Yeni (4857 sayılı) İş Kanununa göre çıkartılan iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili yönetmeliklerin çoğu aynı şekilde risk değerlendirmesinden sözetmektedir.

    Risk değerlendirme metodolojileri’nde birçok uluslararası standart ve yöntemden bahsedilebilir.

    Örneğin:

    • Başlangıç Tehlike analizi -PHA
    • İş Güvenliği analizi – JSA (Bir önceki yazımızda bahsedilen )
    • Çeklist Kullanılarak Birincil Risk Analizi
    • Risk Değerlendirme Karar Matris Metodolojisi
    • Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Metodolojisi – HAZOP
    • Hata Ağacı Analizi Metodolojisi- FTA
    • Olası Hata Türleri ve Etki Analizi Metodolojisi – FMEA/FMECA
    • Güvenlik Denetimi
    • Olay Ağacı Analizi – ETA
    • Neden – Sonuç Analizi
    • NFPA 704 Identification of the Hazards of Materials for Emergency Response
    vb.

    Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hangi yöntem(ler)i / metodolojileri kabul etmektedir. Şimdilik bu belirsiz.

    Ancak anılan yasa ve yönetmelik hükümlerinin de yerine getirilmesi gerekmektedir. Özellikle büyük kuruluşlarda bu iş belki daha kolay halledilebilir. İş sağlığı ve iş güvenliği uzmanı olmayan kuruluşlar ne yapacak ?

    Aşağıda özellikle küçük işyerlerinin risk değerlendirmesinde kullanabilecekleri (HSE Health & Safety Executive‘ tarafından hazırlanan ) bir yöntemi bulacaksınız (konuyu okumaya başlamadan önce bu yazıyı gözden geçiren, tercümelerin düzgün olmasında emeği geçenlere teşekkür ederim M.T.)

    RİSK DEĞERLENDİRMESİ için 5 adım

    Bu yazı, işverenlere ve kendi işlerinde çalışanlara işyerinde risk değerlendirmesi konusunda yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Ticaret, hizmet ve hafif sanayi sektörlerindeki firmaları -
    kuruluşları hedeflemektedir.

    Risk değerlendirmesi nedir?

    Risk değerlendirmesi, işinizde, insanlara zarar verecek olan şeylere karşı yeterli tedbir alıp almadığınızı görmenizi sağlayacak dikkatli bir kontrolden başka bir şey değildir. Amaç, hiç
    kimsenin incinmemesini veya hastalanmamasını sağlamaktır. Kazalar ve kötü sağlık hem insanların yaşamını yıkabilir, hem de eğer üretimi düşürür ve makine kaybına yol açarsa, sigorta masraflarını arttırırsa veya mahkemeye gitmenize neden olursa, işinizi etkileyebilir. İşyerinizdeki riski değerlendirmeniz yasal olarak gerekli kılınmıştır.

    Karar vermeniz gereken önemli noktalar, bir tehlikenin önemli olup olmadığı ve sizin yeterli önlemleri alarak bu riski küçültüp küçültmediğinizdir. Riski değerlendirdiğinizde
    bunu kontrol etmelisiniz. Örneğin, elektrik öldürebilir, ama bir büro ortamında ‘canlı’ elemanlar izole edilmiş ve metal parçalar doğru bir biçimde topraklanmışsa bunun riski çok küçüktür.
    1.jpg

    İşyerinizdeki riskleri nasıl değerlendireceksiniz ?

    Bu yazıdaki beş adımı uygulayın:

    1. adım: Tehlikelere bakın
    2. adım: Kimin nasıl zarar görebileceğine karar verin
    3. adım: Riski değerlendirin ve var olan önlemlerin yeterli olup olmadığına, daha fazla önlem almak gerekip gerekmediğine karar verin
    4. adım: Bulduklarınızı kaydedin
    5. adım: Değerlendirmenizi gözden geçirin ve gerekirse değiştirin

    Fazla karmaşık bir şekilde düşünmeyin. Ticaret, hizmet ve hafif sanayi sektörlerindeki çoğu şirkette tehlikeler az ve basittir. Bunların kontrolü zaten sağduyulu bir davranıştır, fakat gereklidir. Zaten, örneğin, tehlike yaratabilecek bir makinanız olduğunu veya birisinin takılarak düşebileceği garip bir giriş veya basamak olduğunu biliyorsunuzdur. Eğer böyleyse, bir kazayı önlemek için hangi önlemleri uyguladığınızı kontrol edin.

    Eğer küçük bir firmaysanız ve neyin yapılması gerektiğini anladığınızdan eminseniz, değerlendirmeyi kendiniz yapabilirsiniz (sağlık ve iş güvenliği konusunda uzman olmanız gerekmez!). Eğer daha büyük bir firmaysanız, sorumlu bir çalışandan, iş güvenliği sorumlusundan veya iş güvenliği memurundan size yardım etmesini isteyebilirsiniz. Eğer kendinize güvenemiyorsanız, uzman bir kaynaktan yardım alın. (Örneğin: Fişek Sağlık Hizmetleri ve Araştırma Enstitüsü). Ama unutmayın, bu işin doğru bir biçimde yapılması sizin sorumluluğunuz altındadır.

    Tehlike ve Risk – bu yazıdaki sözcüklerin sizi sıkmasına izin vermeyin!

    Tehlike, zarar verebilecek her şeydir (örneğin, kimyevi maddeler, elektrik, merdivenlerde çalışma, vs)
    Risk, birisinin tehlikeden az ya da çok bir olasılıkla zarar görecek
    olmasıdır.
    2.jpg

    ADIM 1
    Tehlikelere bakın


    Eğer değerlendirmeyi kendiniz yapıyorsanız, işyerinde dolaşın ve makul olarak neyin zarar verebileceğini saptayın. Önemsiz olanlara aldırmayın ve ciddi zarar verebilecek veya birçok insanı etkileyecek olan önemli tehlikeler üzerinde yoğunlaşın.

    Çalışanlarınıza veya temsilcilerine ne düşündüklerini sorun. Çok açıkça görünemeyen şeylere dikkat etmiş olabilirler. Üreticilerin talimatları veya bilgi broşürleri de tehlikeleri fark etmenize ve riskin gereğini yapmanıza yardımcı olabilir. Aynı şekilde kaza ve hastalık kayıtları da size yardımcı olabilir.
    3.jpg

    ADIM 2
    Kimin nasıl zarar göreceğine karar verin


    Şunları unutmayın:
    • Özel olarak risk altında olan genç işçileri, stajyerleri, yeni anneleri ve hamile kadınları vs
    • sürekli işyerinde bulunmayan temizlikçi, ziyaretçi, müteahhit, tamir ve bakım işçisi vs
    • kamuyu ve işyerini sizinle paylaşıp sizin iş çalışmalarınızdan dolayı zarar görebilecek olanları
    4.jpg

    ADIM 3
    Riski değerlendirin ve var olan önlemlerin yeterli olup olmadığına, daha fazla önlem almak gerekip gerekmediğine karar verin.


    Her tehlikenin zarar verme olasılığını tartın. Bu, riski azaltmak için daha fazla bir şeyler yapmanız gerekip gerekmediğini belirleyecektir. Bütün önlemler alındıktan sonra bile, genellikle bazı riskler kalır. Her önemli tehlike için, geriye kalan riskin yüksek, orta veya düşük mü olduğuna karar vermeniz gerekir.

    Önce, yasanın yapmanız gerektiğini söylediği her şeyi yapıp yapmadığınızı kendi kendinize sorun. Örneğin, makinaların tehlikeli parçalarına ulaşmayı engelleyen yasal zorunluluklar vardır. Sonra, genel kabul gören sanayi standartlarının uygulanıp uygulanmadığını kendinize sorun. Ama bununla yetinmeyin, kendiniz için düşünün, çünkü yasa aynı zamanda işyerinizin güvenli olması için ne gerekliyse yapmanız gerektiğini de söylüyor. Gerçek amacınız, kendi önlemlerinizi de ekleyerek bütün
    riskleri azaltmaktır
    .

    Eğer bir şey yapılması gerektiğini saptadıysanız, bir ‘eylem listesi’ yapın ve geri kalan yüksek risklere ve/veya çok insanı etkileyecek risklere öncelik verin. Eylemleri uygularken, kendi kendinize şu soruları sorun:
    1. Tehlikeden bütünüyle kurtulabilir miyim?
    2. Eğer kurtulamayacaksam, zarar olasılığının düşük olması için riski nasıl kontrol ederim?

      Riskleri kontrol ederken aşağıdaki ilkeleri, mümkünse bu sırayla uygulayın:
      • daha az riskli olan olasılığı deneyin
      • tehlikeye ulaşmayı engelleyin (örneğin koruyucu koyarak)
      • tehlikeye açık olmayı engelleyen bir biçimde işi örgütleyin
      • kişisel koruma araçları dağıtın
      • sıhhi koşullar sağlayın (örneğin, bulaşan kirlenmeyi temizlemek için yıkanma olanakları ve ilk yardım gibi)
    Sağlık ve güvenliğin iyileştirilmesi çok masraflı olmayabilir. Örneğin, kör bir köşeye araç kazalarını engellemek için bir ayna koymak, kaygan basamaklara kaymayan malzemeler yerleştirmek, tehlike göz önüne alındığında pahalı olmayan önlemlerdir. Ve basit önlemleri almamak bir kaza gerçekleştiği takdirde sizin için çok daha pahalıya mal olabilir.
    5.jpg

    Eğer yaptığınız iş çok değişiyorsa ya da siz veya çalışanlarınız bir işyerinden bir başkasına sık sık hareket ediyorsanız ne yapmalı? Makul olarak bekleyebileceğiniz tehlikeleri tanımlayın ve bunlardan gelecek riskleri hesaplayın. Bundan sonra, eğer o işyerine gittiğinizde yeni ek tehlikeler tespit ediyorsanız işyerindeki diğer kişilerden bilgi alın ve gerekli önlemleri alın.

    Ya işyerini başkalarıyla paylaşıyorsanız? Diğer işverenlere ve kendi işlerini yapanlara sizin işinizden doğacak riskleri ve aldığınız önlemleri anlatın. Ayrıca, işyerini paylaştığınız kişilerden sizin işçilerinize gelebilecek riskler üzerine de düşünün.

    Eğer risklerin bir kısmını zaten hesapladıysanız ne yapmalı? Örneğin, eğer tehlikeli kimyevi maddeler kullanıyorsanız ve riskleri zaten hesaplamış ve Sağlığa Zararlı Maddelerin Kontrolü (COSHH) uyarınca önlemlerinizi almışsanız bu risklerin kontrol edildiğini kabul edebilir ve devam edebilirsiniz.

    “Yasal gereklilikler ve standartlar üzerine daha fazla bilgiyi:
    İş Sağlığı Güvenliği Yönetmeliği / Tüzüğü !
    Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik
    Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
    Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği
    Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik
    Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik,
    Gürültü Yönetmeliği
    vb. diğer yönetmelikleri (http://www.calisma.gov.tr) internet adresinden bulabilirsiniz.”

    ADIM 4
    Bulduklarınızı kaydedin


    Eğer beşten az çalışanınız varsa, herhangi bir şey yazmanıza gerek yoktur, ama ne yaptığınızı yazılı olarak kaydetmek yine de yararlı olacaktır. Fakat beş kişiden fazla çalıştırıyorsanız, hesaplamalarınızın önemli bulgularını kaydetmek zorundasınız. Bu, önemli tehlikeleri ve sonuçlarınızı yazmak anlamına gelir. Elektrik tesisatı örnek olabilir: ‘İzolasyon ve topraklama kontrol edildi ve iyi durumda bulundu’ veya ‘Kaynaktan dolayı duman var: Bölgesel havalandırma sağlandı ve düzenli olarak kontrol ediliyor’ gibi.

    Bulgularınızı çalışanlarınıza da söylemelisiniz.

    Uygun ve yeterli – mükemmel değil!

    Risk hesaplamaları uygun ve yeterli olmalıdır. Şunları gösterebilmeniz gerekir:

    Gelecekte yeniden kullanmak veya danışmak için yazılı kayıtlarınızı saklayın; bir müfettiş hangi önlemleri aldığınızı sorarsa veya hakkınızda bir kamu davası açılırsa bu kayıtlar size yardımcı olabilir. Ayrıca, belirli tehlikeleri ve önlemlerini göz altında tutmanız gerektiğini hatırlatır. Ve yasanın gerektirdikleri yaptığınızı gösterebilmenizi sağlar. Bu rehberin sonunda başvurmayı yararlı bulabileceğiniz bir örnek verilmiştir, ama isterseniz kendi formunuzu kendiniz hazırlayabilirsiniz.

    İşleri daha kolaylaştırmak için, el kitapları, sağlık ve güvenlik politikası belgesindeki düzenlemeler, şirket kuralları, imalatçı talimatları, sağlık ve güvenlik prosedürleri ve genel yangın düzenlemeleri gibi başka belgelere danışabilirsiniz. Tehlikelerin ve önlemlerin listeleri bu belgelerde zaten verilmiş olabilir. Bunların hepsini tekrarlamanız gerekmez ve bütün belgeleri birleştirmek ya da hepsini ayrı saklamak size kalmıştır.

    ADIM 5
    Hesaplamalarınızı gözden geçirin ve gerekirse değiştirin


    Er veya geç işyerinize yeni tehlikelere yol açabilecek yeni makinalar, ham maddeler ve yeni düzenlemeler getireceksiniz. Önemli bir değişiklik olursa, yeni tehlikeyi hesaba katmak için onu da hesaplamanıza ekleyin. Her küçük ve basit değişiklikte ya da her yeni işte hesaplamanızı değiştirmeyin, fakat yeni bir düzenleme kendi özel tehlikelerini getiriyorsa onları değerlendirmeli ve riski azaltmak için ne gerekiyorsa onu yapmalısınız. Her durumda, hesaplamanızı zaman zaman gözden geçirmeniz ve önlemlerinizin hala etkili bir biçimde çalıştığını saptamak olumlu bir tutumdur.
    6.jpg
    7.png

    A D I M 5

    Gözden geçirme ve düzeltme

    Hesaplamanın gözden geçirilmesi için bir tarih saptayın (karşı – izleyen sayfaya bakın)

    Gözden geçirmede her tehlike için alınan önlemlerin hala riski kontrol edip etmediğine bakın. Etmiyorsa, yapılması gerekeni belirtin. Gerekirse risk değerlendirmeniz için yeni bir sayfa doldurun.

    İşyerinizde değişiklik yaptığınızda, örneğin yeni

    uygun bir kontrol yapılmıştır
    kimin etkilenebileceğini sordunuz
    ne kadar insanın etkileneceğini göz önüne alarak bütün bariz önemli tehlikeleri ele aldınız
    önlemler makul ve geriye kalan risk düşük.

    makinalar
    maddeler
    prosedürler
    getirdiğinizde, bunlar yeni önemli tehlikeler de getirebilirler. Bunlara bakın ve beş adımı tekrarlayın.
    8.png

    Referans:
    1. http://www.isguvenligi.net/kucuk-isyerlerinde-risk-degerlendirmesi-nasil-yapilmali/
    2. Harms – Ringdahl, Lars., Safety Analysis, Principles and Practice in Occupational Safety, Sec.Ed., Taylor&Francis, London and New York, 2001
    3. Fikirkoca, Meryem., Bütünsel Risk yönetimi., KALDER, Ankara, Mart 2003
    4. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik . Resmi Gazete; Tarih :26 Aralık 2003 , Sayı: 25328
    5. Gürültü Yönetmeliği, Resmi Gazete: tarih;23.12.2003, Sayı:25325
    6. Successful Health & Safety Management – Başarılı Sağlık ve Güvenlik Yönetimi HSG65 ,ISBN 0 7176 1276 7 1997 , HSE Books, PO Box 1999, Sudbury, Suffolk CO10 2WA
    7. HSE’nin web sayfası: http://www.open.gov.uk/hse/hsehome.htm