Trafolarda Iş Güvenliği

Konu, 'Elektrik İşleri ve Kontrol Yöntemleri' kısmında Fatih Özcan tarafından paylaşıldı.

  1. Fatih Özcan

    Fatih Özcan Site Kurucusu Site Kurucusu

    Mesajlar:
    1.105
    Trafonun Tanımı
    Trafo, elektromanyetik indüksiyon aracılığıyla aynı frekanstaki enerjiyi akım ve gerilimlerini değiştirerek birbirine bağlayan elektrik aletidir. Ülkemizde santrallerde üretilen elektrik akımı kullanım bölgesine taşınırken çok uzun mesafeler alır. Bu taşınma esnasında iletim hatlarında ısı şeklinde ve gerilim düşümü şeklinde kayıplar meydana gelir. Kayıpları en aza indirmek için gücü sabit tutarak gerilimi yükseltmek gerekir. Elektrik enerjisinin gücünü, güç= gerilim x akım (P=VxI) olarak ifade ederiz. Güç sabit olup gerilimi yükselttiğimizde ise iletkenlerden geçen akım miktarı azalacaktır. Taşınan akım azalınca iletkenlerin kesitleri de küçülecektir ve böylece hatların döşenmesi de kolay olacaktır. Sonuç olarak; gerilimi yükseltmek kayıpları azaltır, hatların döşenmesini kolaylaştırır ekonomik açıdan maliyetleri azaltır. Bütün bu sebeplerden dolayı trafolar elektrik enerjisinin üretildiği santrallerde (üretim) trafolar aracılığıyla yüksek gerilimlere dönüştürülür, uzun mesafeler kat eder (iletim) ve tüketileceği yerlerde orta ve alçak gerilimlere (dağıtım) tekrar trafolar aracılığıyla dönüştürülür.

    Trafonun Yapısı

    Transformatörler demir nüve ve iletken sargılar olmak üzere iki kısımdan oluşur. Demir nüve birer yüzleri yalıtılmış özel silisli saclardan yapılır. Transformatör silisli sacların üst üste konularak sıkıştırılması ile elde edilen nüve ve bunun üzerine yalıtılmış iletkenlerden sarılan sargılardan oluşur. Bu sargılardan biri primer (birincil), diğeri sekonder (ikincil) sargısıdır.

    Trafo; primer gerilimi sekonder gerilimine göre büyükse düşürücü trafo, primer gerilimi sekonder geriliminden küçükse yükseltici trafo olarak tasarlanmıştır. Primer ve sekonder gerilimleri birbirine eşit olan ve yalıtım amacıyla üretilen özel trafolar da mevcuttur.

    Transformatörlerin hareket eden parçaları olmadığı için verimi yüksektir. Verimleri %99,5 değerine kadar çıkabilir.

    1.png

    Trafoları çok farklı gruplara ayırmak mümkündür. Manyetik nüvenin yapılışına göre, sargı tipine göre, yalıtım sistemine göre, soğutma sistemine göre, faz sayısına göre, bulunduğu yere göre ve kullanım amacına göre sınıflandırabilir. Bunlardan başka sınıflandırmalar da yapılabilir. Burada daha çok üzerinde duracağımız iş sağlığı ve güvenliği açısından değerlendirmek üzere yalıtım sistemine göre trafolar, trafoların koruma elemanları ve trafolarda bakım konuları olacaktır.

    1.1 Trafoda Yalıtım Sistemleri
    Trafolar yalıtım sistemine göre iki gruba ayrılır.

    A- Sıvı Yalıtımlı Trafolar

    1) Atmosfere Açık
    2) Atmosfere Kapalı (Tamamen Kapalı veya Gaz Yastıklı)

    B- Kuru Tip Trafolar

    1) Vernikli
    2) Dökme Reçineli

    1.2 Sıvı Yalıtımlı Trafolar
    Yalıtımı sağlamak için sıvı yalıtım maddesi ve katı yalıtım maddesi kullanılır. Katı yalıtım maddesi selülozik özelliktedir. Bunlar; kraft kağıt, tahta, pesbord, reçine ve değişik polimerlerdir. Katı yalıtımın başlıca görevleri şunlardır;

    • Elektriksel yalıtımı sağlamak
    • Mekanik dayanımı sağlamak
    • Trafonun içinde boş alanları doldurmak
    • Yağ akışını yönlendirmek
    İzalosyonu ve soğutmayı sağlamak için madeni (mineral) yağlar veya sentetik yalıtım sıvıları kullanılır.

    1.2.1 Madeni Yağlar
    Petrol kökenli sıvı maddelerdir. Aşağıda örnek olarak bir şirketin trafo yağı malzeme güvenlik formundan bilgiler alınmıştır.

    Ürün Adı Trafo Yağı
    Tedarikçi Omv Petrol Ofisi A.Ş.
    Yürürlükteki mevzuata göre sağlık için veya çevre için tehlikeli sayılmamaktadır.

    İnsan Sağlığı
    Gözleri hafif bir şekilde tahriş edebilir. Tekrarlanan veya uzun süreli temas halinde ciltte hasara neden olabilir.


    İlk Yardım Önlemleri
    Soluma
    Maruz kalan kişiyi hemen temiz havaya çıkarın. Burnu ve ağzı suyla çalkalayın. Herhangi bir rahatsızlığın devamı halinde doktora başvurun.


    Yutma
    Ağzı iyice çalkalayın. Büyük bir miktar yutulmuşsa doktora başvurun. KUSTURMAYIN!


    Deriyle Temas
    Kazazadeyi kirlenme yerinden uzaklaştırın. Kirlenmiş giysileri çıkarın. cildi hemen sabun ve suyla yıkayın. Herhangi bir rahatsızlığın devamı halinde doktora başvurun.


    Gözlerle Temas
    Kontak lens varsa gözleri yıkamadan önce çıkarılmalıdırlar. Göz kapaklarını aralayarak gözleri hemen bol suyla yıkayın. En az 15 dakika durulamaya devam edin. Herhangi bir rahatsızlığın devamı halinde doktora başvurun.


    Yangınla Mücadele Önlemleri
    Söndürme Gereçleri
    Bu ürün parlayıcı değildir. Köpük, karbon dioksit, kuru toz veya su sisi ile söndürün.
    Özel Yangınla Mücadele Yöntemleri
    Yangın buharlarını solunmaktan kaçının.
    Yangında Koruyucu Tedbirler:


    Yangın halinde bağsız solunma aygıtı ve tam koruyucu giysi kullanılacaktır.
    Maruziyet Kontrolleri/Kişisel Korunma Teknik Tedbırler
    Uygun havalandırma sağlayın. Çalışmaya Bağlı Maruz Kalma Sınırlarına uyun ve buharları soluma riskini azaltın.


    Solunum Aygıtı
    Belli bir tavsiyede bulunulmamıştır, ancak gene de havada aşırı derecede bulaşma olması halinde fevkalade durumlarda solunumu koruyucu kullanmak zorunlu olabilir.


    Elleri Koruma

    Ciltle temas tehlikesi olduğu zaman uygun koruyucu eldiven kullanın. Nitril lastik, PVA veya Viton’dan yapılmış eldivenler tavsiye olunur.
    Gözleri Koruma
    Sıçrama tehlikesi varsa koruyucu gözlük veya yüz siperi takın.
    Diğer Korunma Yöntemleri
    Ciltle her türlü temas olanağını önleyecek uygun giysiyi giyin.
    Sağlık Tedbirleri
    Çalışılan Yerlerde Sigara İçmeyin! Her vardiya değişimde ve yemekten önce, sigara içmeden önce ve tuvalete gitmeden önce yıkayın. Cildin ıslanması veya kirlenmesi halinde hemen yıkayın. Kirlenmiş giysilerin hepsini hemen çıkarın. Cildin kurumasını önlemek için uygun bir cilt kremi kullanın. Kullanım sırasında herhangi bir şey yemeyin veya içmeyin, ve sigara içmeyin.


    Toksikoloji Bilgisi

    Soluma
    Yoğun halde buharlar boğazı ve solunum sistemini tahriş edebilir ve öksürüğe neden olabilirler.


    Yutma
    Yutulması halinde rahatsızlığa neden olabilir.


    Deriyle Temas
    Sıvı cildi tahriş edebilir.


    Gözlerle Temas
    Göze sprey veya buhar kaçması halinde tahriş ve sızıya neden olabilir.


    Fiziksel Ve Kimyasal Özellikler

    Görünüş Sıvı
    Renk Sarı
    Koku Hafif Petrol
    Bağıl Yoğunluk 0,874 g/ml 15 Buhar Basıncı 160 Pa 100
    Vizkozite 9,4 cSt 40 Parlama Noktası (°C) 146 °C


    1.2.2 Sentetik Yalıtım Yağları
    Madeni yağlara alternatif olarak üretilen ve sentetik yapılı yağlardır. Yanma noktalarının yüksek olması çok sıcak iklim koşullarında dahi kullanılabilmesi imkanını sağlar.

    1.2.3 Halojenli Yalıtım Sıvıları
    Parlama noktaları yoktur veyahut çok yüksektir. Önemli dezavantajı; çevre ve insan sağlığı açısından tehlikeli olmalarıdır. Örneğin; poliklorbifenil, askarel, klofen kanserojen olmasından dolayı bütün ülkelerde kullanımı yasaktır. Diğer halojenli sıvılar için de kısıtlamalar getirilmiş olup özel önlemlerim alınması gereklidir.

    Bugün üretimi yasaklanan fakat halojenli sıvı ile önceden doldurulmuş bulunan trafolar hala işletmelerde vardır. Bu sıvıların ve trafoların işletme ömrü bittikten sonra özel önlemlerle yok edilmeleri gerekir. 2

    Malzeme Adı: Poliklorlu Bifeniller (PCB)

    Tehlikelerin Tanıtımı: Kanser raporları vardır.

    İnsan Sağlığına Etkileri


    Gözlerle Temas: Göz dokularını kısmen tahriş edici etkisi vardır.

    Cilt: Cildine temas etmeden dahi deri yoluyla absorbe edilebilir. Deride bulunan yağın çıkmasına sebep olur. Klorakne diye isimlendirilen klorlu maddelerle devamlı temas sonucu deri üzerinde oluşan, sivilceye benzer küçük kabarcıklarla belirgin durum meydana gelebilir.

    Soluma: Karaciğerde hasara neden olabilir.

    Yutma: Bir miktar zehirlidir.

    Aşırı Maruz Kalma Etkileri

    Dermatolojik belirtilere neden olabilir;bununla birlikte, maruz kalınan kaynaktan çalışanların uzaklaştırılması ile oluşan hasarlar geri alınabilir.

    İlk Yardım Tedbirleri

    Gözlerle Temas: Sıvı veya katı PCB göze kaçarsa, en az 15 dakika süreyle akan bol miktarda su ile hemen yıkayınız.
    __________________________

    Cilt ile Temas: Kirlenmiş giysiler çıkarılmalı ve cilt sabunla ve suyla iyice yıkanır. Sıcak PCB termal yanıklara neden olabilir.

    Soluma: Temiz havaya çıkarılır; deri döküntüsü veya solunum yollarında tahriş devam ederse, hemen bir doktora başvurun. (Eğer trafoda arklar olursa, PCB ler hidroklorik asit oluşmasına neden olabilir. )

    Yutma: Bir doktora danışın. Kusturmamaya çalışın veya herhangi bir yağlı müshil (yumuşatıcı) vermeyin.

    Yangınla Mücadele Önlemleri:source.

    Parlama noktası >141 C

    Söndürme Aracı: PCB ler yangına dayanıklı bileşiklerdir. Yangın söndürme ekipmanları iyice temizlenmeli ve kullanımdan sonra dekontamine edilmelidir. Yangın söndürme işlemi esnasında müstakil solunum cihazı olan standart giysiler giyilmelidir.

    Maruz Kalma/Kişisel Korunma

    Solunum Koruma: Havadaki maruz kalma limitleri aşıldığında OHSA onaylı donanımları kullanın. Yüzü tamamen çevreleyen ekipman kullanımı önerilir ve yüz kalkanı oluşturmuş olur, kimyasal sıçrama riskine önlem olur.

    Havalandırma: Havadaki maruziyet seviyesini kontrol ediniz ve altında kalmasını doğal veya mekanik havalandırma ile sağlayın.

    Koruyucu Eldiven: Cilt temasını önlemek için kimyasal dayanıklı uygun eldiven giyin.

    Göz Koruma: Kimyasal sıçramaya karşılık gözlük takın ve göz banyoları oluşturun.

    Diğer Koruyucu Ekipman: Uygun koruyucu giysi giyin. Cilde temas etmesi muhtemel yerlerde güvenlik duşu oluşturun.

    1.3 Kuru Tip Trafolar
    Reçine veya vernik gibi katı izolasyon maddeleri kullanılır. Manyetik devresi ve sargıları yalıtkan bir sıvıda muhafaza edilmeyen tip trafolardır. Kuru tip trafolar ise tamamen kurudur kesinlikle yağ içermez. Kuru tip trafoların yangın çıkarma gibi bir riski yoktur. Soğutma trafo çevresindeki hava aracılığıyla sağlanır. Kuru tip trafoların iki değişik türü vardır; dökme reçineli trafolar ve vernikli trafolar.

    TRAFOLARDA KORUMA SİSTEMLERİ
    Trafolarda korumanın amacı; enerjinin üretim sisteminden, iletim sistemi ve tüketici konumundaki makine-ekipmanların güvenli bir şekilde çalışmasını sağlamaktır. Koruma sistemi önceden belirlenen çalışma sınırlarının dışına çıkan parçayı sistemin bütününden ayırarak izole eder, devre dışı bırakır. Böylelikle arıza kısmı olarak kalır ve sistemin tümüne yayılması engellenir. Trafolarda koruma sisteminin üç ana görevi vardır:

    1- Dıştan gelecek etkilere karşı trafoyu korumak
    2- Trafo arızaları sırasında trafoya bağlı olarak çalışan ekipmanları ve çevreyi korumak
    3- Trafonun çalışma sürecini, oluşan arızaları izlemek

    Trafolar herhangi bir pres ya da kaynak makinası gibi sürekli etrafında bir çalışanın bulunması gereken teçhizatlardan değildir. Bu yüzden trafolar bütün elektrik sistemine bağlı olduğundan ve kesintisiz devrede kalması gerektiğinden üzerinde birçok koruma elemanı bulundurur.

    İmalâtçı, transformatörün tasarımında özellikle aşağıdaki konularda işletme ve bakım personelinin güvenliğini dikkate almalıdır:

    − Yüksek sıcaklıklara sahip bölümlere erişilebilirlik,
    − Gerilimli bölümlere erişilebilirlik,
    − Hareketli bölümlere erişilebilirlik,
    − Kaldırma ve taşıma ile ilgili hükümler,
    − Bakım gerektiğinde bakım için erişim,
    − Yüksek yerlerde çalışma. 4

    ____________________________

    ____________________________

    Burada trafolarda bulunan koruma elemanlarını inceleyeceğiz. Burada bahsi geçen koruma elemanlarının bütün trafolarda bulunduğunu söyleyemeyiz. Bazı koruma elemanları trafo tipinden, bazıları kullanıcıların isteklerinden dolayı trafolarda bulunmaz.

    Basınç Emniyet Vanası (Basınç Giderme Valfi)
    Trafo tankında olan ani basınç yükselmelerine karşı trafo kazanını korur. Genellikle trafonun kapağına montajı yapılır. Kazan vananın ayarlandığı iç basınca maruz kalırsa vana açılır ve içerisindeki yağın azalması ile basıncın düşürülmesi sağlanır.

    3.png

    Bukolz (Buchholz) Rölesi
    Yağ soğutmalı güç transformatörlerinin çeşitli zararlı etkilerden korunması için kullanılan bir güvenlik donanımıdır. Transformatör içerisinde meydana gelen düşük ve yüksek yoğunluklu deşarj ve arkların yalıtım maddelerinin kimyasal yapısını bozması sonucu oluşan gazların toplandığı röledir. Eğer bukolz rölesinde biriken gazların basıncı belli bir sınır değerin üzerine çıkarsa röle uyarı sinyali verir. Gazların basıncı tehlike sınırlarına ulaşırsa röle açma sinyali vererek trafonun devreden çıkmasını sağlar.

    4.png


    Kademe Değiştirici Koruma Rölesi
    Standart dağıtım transformatörleri (+ -) % 5 gerilim ayarı yapabilecek şekilde dizayn edilmektedir. Kademe değiştirici arızalandığı zaman bu röle sayesinde hem kademe değiştiricinin hem de trafonun zarar görmesi engellenir.

    Çek-Valf (Otomatik Geri Döndürmez Valf)
    Yağ borularında, bağlantı yerlerinde veya terminallerde yağ kaçağı sızıntısı olursa, bu valf sayesinde genleşme tankında olabilecek yağ kayıpları önlenir.

    Parafudr
    Faz iletkenleri ve topraklama arasında bulunur. Aşırı voltaj ve atmosferik gerilimlere (yıldırım vb.) karşı devreyi açıp, kapayarak trafoyu korur.

    5.png



    Silikajel Sistemi (Nem Tutucu, Nem Alıcı, Hava Kurutucu)
    Atmosfere açık genleşme depolu transformatörlerde kullanılır, genleşme tankına monte edilir. Havanın içindeki nemi emerek trafodaki yağın ve trafonun içine su girişini engeller.

    6.png
    Yağ Sıcaklık Göstergesi
    Trafodaki yağ dolu bölgelerin sıcaklık derecelerini gösterir. Kapak üzerine veya kazan yan yüzeylerine kaynatılan termometre ceplerine yerleştirilen termometreler vasıtasıyla transformatör yağ üst sıcaklığını takip ve kontrol etmek mümkündür. Kontaklı termometreler trafodaki yağın sıcaklığının sınır değeri geçmesi halinde ihbar ve açma sinyalleri verir.

    Yağ Seviye Göstergesi
    Atmosfere açık transformatörlerde, genleşme tankındaki yağın seviyesini takip ve kontrol etmek amacıyla manyetik olarak çalışan yağ seviye göstergeleri kullanılır. Genleşme tankının üst kısmına monte edilir. Kontaklı yağ seviye göstergeleri yağ miktarındaki beklenilmeyen ani değişiklikleri ihbar ve açma sinyalleri şeklinde iletir.

    Akım Trafosu
    Akım trafosu orta ve yüksek gerilim terminallerinde ölçme veya koruma amaçlı kullanılır. Akım trafoları aynı zamanda tank topraklama koruması olarak da kullanılabilir. Bundan dolayı sınır değeri belirlenmiş bir maksimum akım rölesidir. Bir sargıdaki topraklama arızasını gösterir.

    Diferansiyel Koruma Rölesi
    Diferansiyel kelime olarak fark demektir. Diferansiyel koruma röleleri de normalde akım geçmeyen röle devresinden arıza sonucu oluşan fark akımlarının geçmesi ve bunu algılaması prensibine göre çalışır. Havai hatların, kabloların, trafoların ve generatörlerin faz sargıları arasında bir izolasyon hatası sonucu meydana gelen kısa devreler en iyi diferansiyel röle tarafından algılanır ve koruma sağlanır. Trafolarda genellikle güç trafolarında kullanılmaktadır.

    Genleşme Tank Diyaframı
    Genleşme tankının üst kısmına yerleştirilen bu diyafram sayesinde yağ ile havanın teması kesilir. Böylece yağın dışarıdan gelen nemli hava ile temas sonucu kirlenmesi önlenmiş olur.

    TRAFOLARIN BAKIMI
    Trafolar görev yerlerinde çalışırken mekanik ve elektriksel açıdan zorlanmalara maruz kalırlar. Bir güç trafosunun kendisi ve kurulumu çok maliyetli olduğundan işletme ömürlerini uzatmak ekonomik açıdan çok önemlidir. Bu açıdan trafoların haftalık(H), aylık(A), altı aylık(6A), senelik(S) ve daha uzun sürelerde bakım, test, kontrolleri yapılır.

    Trafoların bakımı ve periyodik kontrolü ile ilgili nelere bakılacağı ve hangi sıklıkta yapılması gerektiği mevzuatta açık bir şekilde bulunmamaktadır. Trafo üreticilerinden ve araştırmalardan edinilen bilgilere göre bakım sıklığı ve neleri içereceği aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

    7.png

    Kaynak : Trafolar - İş Sağlığı ve Güvenliği Tedbirleri
     
  2. Onur Umur

    Onur Umur isgTR Üyesi

    Mesajlar:
    25
    Çok faydalı bir paylaşım Fatih Bey.. Lakin sitede beğen tuşunu ulamadım ?
     
  3. erhan uyandırın

    erhan uyandırın isgTR Üyesi

    Mesajlar:
    1
    beğen
     
  4. noname

    noname isgTR Üyesi

    Mesajlar:
    26